ateroverlast

W

Tot in het midden van de vorige eeuw had Zutphen regelmatig last van het hoge water in de IJssel. Een groot
gebied rondom Zutphen kwam bij een overstroming onder water te staan. De oude stad lag hoger en bleef
gespaard. Pas in de periode 1947 - 1956 werd een einde gemaakt aan de overlast.

De geschiedenis van de Varkensweide en Het Bornhof

Het Oude Bornhof en Het Bornhof zijn nog wel bekende begrippen in Zutphen. Geldt dat ook voor het Nieuwe Bornhof, dat een maar kortstondig bestaan kende ?
En hoe zit het met de Varkensweide ?

De IJssel, vriend of vijand?

Vriend of vijand van Zutphen? Dat ligt eraan. Zutphen dankt zijn ontstaan en ontwikkeling voor een groot deel aan de IJssel. Vanuit dat standpunt bekeken was de IJssel zeker geen vijand van Zutphen.

Ook in vroegere tijden was de IJssel al bedijkt. Toch kwam het regelmatig voor dat de dijken de hoge waterstand niet konden keren en dan overstroomde het gebied rondom Zutphen.

De Graaf Ottosingel tijdens een overstroming, vermoedelijk in 1937.
Wanneer de IJssel over de dijken stroomde kwam het water tot aan de Graaf Ottosingel, die dan als waterkering diende. Rechts ligt de Varkensweide die natuurlijk ook onder water kwam te staan. De woningen aan de Hobbemakade, die nog vaag te zien zijn, waren gebouwd op opgehoogde grond en hielden nog droge voeten.

Nadat Zutphen in 1874 de status als vestingstad had verloren mocht de stad uitbreiden buiten de wallen. Deze werden in een rap tempo afgegegraven terwijl ook een groot deel van de stadspoorten en de oude vestingmuren werden gesloopt.

Zutphen begon met woningbouw buiten de oude stadsgrenzen en vanaf dat moment waren de overstromingen van de IJssel niet meer zo welkom.

Bekend is de overstroming uit het jaar 1926. De Nieuwe Rotterdamsche Courant meldt op 2 januari 1926:

Uit Zutphen, van Zondag:
De peilschaal tekende hier vanmorgen 8.32 M. + N.A.P. Onze stad ligt nu midden in het water. De Deventerweg is vanmorgen ondergeloopen. Gemeentewerken is in de weer om het water buiten de bebouwde kom te houden. Waar dit onmogelijk bleek, heeft men vonders voor de passage gelegd, in den weg naar Laren b.v. Den Graaf Ottosingel heeft men bedijkt. Twee electro-motoren malen dag en nacht het water uit het Nieuwstadskwartier (Nieuwstad, Rozenhoflaan, Jacob Damsingel) en het Polsbroekkwartier (Polsbroek en aanliggende straten) weg."


Beelden van de overstroming uit 1926


De Baakse Overlaat

De IJssel was niet alleen schuldig aan de overstromingen, waar een groot gebied rondom Zutphen last van had. Een belangrijk deel kan bijgeschreven worden op het conto van de Baakse Overlaat. Het was een verlaagd deel in de dijk tussen Zutphen en Baak met een dijkhoogte van ca. 8.00 m + N.A.P. Wanneer de IJssel die hoogte had bereikt stroomde het water over de Baakse Overlaat met als gevolg dat het achter de dijk liggende land onder water kwam te staan. Steenderen, Bronkhorst, Hummelo, Keppel, Warnsveld, Gorssel en Zutphen konden er last van hebben.

Tot 1874, toen Zutphen op hield vestingstad te zijn en het leven zich binnen de stadsomwalling afspeelde had Zutphen nog niet zoveel last van het water. Sterker nog, de overstromingen dienden een strategisch doel. Zolang het water rondom Zutphen lag was de stad beschermd tegen een naderende vijand. Al in eerdere eeuwen waren daar plannen voor gemaakt en ook uitgevoerd. Het was de bedoeling dat het water vanaf de Baakse Overlaat om de stad heen geleid werd en ten noorden daarvan weer in de IJssel terug liep. Speciaal daarvoor waren in hogere gedeelten doorlaatbruggen aangelegd. Zo lag bijvoorbeeld in de hoger gelegen weg naar Warnsveld een brug waar het water onder door kon en zo vrije doorgang verkreeg richting het noorden. Al deze werken maakten deel uit van een inundatieplan dat bedoeld was om vijandelijke troepen tegen te houden.

De Baakse Overlaat en het inundatieplan van Zutphen.
Bij een waterstand van ca. 8.00 m + N.A.P. stroomt het IJsselwater over de dijk bij de Baakse Overlaat. De blauwe lijnen geven de stroomrichting van het water aan. Ten noorden van Zutphen loopt het water terug in de IJssel. Dat kan alleen indien het water in de IJssel zakt. Ook onder de spoorlijn van Zutphen naar Deventer is een onderdoorgang gemaakt.

De Baakse Overlaat.
Vermoedelijk is hier alweer het ergste achter de rug. Er stroomt geen water meer over de dijk. Zompige kleizakken zijn de stille getuigen van de overlast, die het hoge water steeds opnieuw veroorzaakte.

De Baakse Overlaat.
De Baakse overlaat is in werking getreden. Dit is bij de Baakse beek waar het water met geweld het land achter de dijk overspoeld.


De dichting van de Baakse Overlaat

Het gemaal "Baakse Beek" bij Baak.
In 1953 werd dit gemaal gebouwd door de Provinciale Waterstaat als onderdeel van de dichting van de Baakse Overlaat. Met elektrisch aangedreven schroefpompen bemaalt dit gemaal het gehele stroomgebied van de Baakse Beek. De bouwkosten bedroegen ongeveer 380.000,00 gulden.

Het dichten van de Baakse Overlaat

Al in 1920 constateert de commissie Jolles dat het algemeen rivierbelang zich niet verzet tegen het ophogen van de dijken langs de IJssel. Er gebeurt echter niets. Ook met de plannen van Baaksche Overlaat Commissies uit 1930 en 1937 om de waterstaatkundige problematiek aan te pakken wordt niets gedaan. Na de Tweede Wereldoorlog willen Burgemeester en Wethouders van Zutphen dat er haast gemaakt wordt met het dichten van de Baakse Overlaat.

In 1947 wordt dan eindelijk het startsein gegeven en kan met de dichting begonnen worden.

Er moest heel wat werk verzet worden. Alleen het ophogen van de dijken was niet voldoende. Zo brachten de Berkel, de Baakse Beek, de Vierakkerselaak en de Onderlaatselaak hun water naar de IJssel. Bij een hoge waterstand van de IJssel werden de rollen echter omgedraaid. De IJssel loosde dan zijn water op deze riviertjes. Gemalen en afleidingskanalen moesten dat voorkomen.

In het landschap verschenen de volgende gemalen: gemaal "Baakse Beek" bij Baak, gemaal "Grote Beek" bij Bronkhorst en het gemaal "Helbergen" bij Zutphen.

In 1956 waren de werkzaamheden, die verband hielden met de dichting van de Baakse Overlaat en die in 1947 begonnen waren, praktisch afgerond en kon Zutphen eindelijk opgelucht ademhalen. Het gevaar van de Baakse Overlaat was bezworen. De totale kosten hebben zo'n 4½ miljoen gulden bedragen, waaraan Zutphen als grootste belanghebbende 270.000,00 gulden heeft bijgedragen.